شمس الدين محمد بن محمود آملي
64
نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى )
باشد و سطر سيّم مثل و نصف سطر دوّم و تفاضل همچنان و چهارم مثل و ثلث سيّم و پنجم مثل و ربع چهارم و زيادت هر سطرى بر متقدم بيكمرتبه بواحد بود در خانه اول و به دو در خانه دوم و بسه در خانه سيم و بر متقدم به دو مرتبه به دو در خانه اول و به چهار در خانه ثانى و شش در خانه سيم بر ترتيب ازواج متوالى و بر متقدم بسه مرتبه در خانه اول و بشش در ثانى و بنه ثالث . و على هذا و از خواص اين جدول آنكه جمله اعداد قطر چون ابتدا از يسار و اعلى جدول كنند مربع حاشيه بود . همچنين هر دو مربع متوالى چون چهار و نه از متممين كه از هر دو طرف افتاده باشد چون شش بواحدى زياده باشد و چون دائما مجموع اين دو مربع با متممين 8 و 5 است درين مثل مربعست . پس ضعف مجموع مربعين الا واحد همان مربع بود و ضعف مجموع متممين با واحد همچنين و نيز مضروب هر مرتبه از سطرى در مرتبه ديگر در سطرى ديگر مثل حاصل همان مرتبه بود از مضروب فيه در همان مرتبه از مضروب . مثلا ثانى اول در خامس رابع اعنى 2 در 20 مثل ثانى رابع در خامس اول اعنى 8 در 5 بود . و نيز مضروب هر عددى از سطرين قطرى در عددى ديگر از همان سطر مثل مضروب طرفين قطر ديگر بود مقاطع قطر اول بر وجهى كه هر دو صليب مربعى شوند . چنان كه يكى در خود مثل ده در ده بود و شش در بيست مثل ده در دوازده و على هذا القياس . و اين چند خاصيت از خواص جدول بر سبيل استطراد گفته شد اكنون گوئيم بعد از نسبت مثل و جزء و نسبت مثل و اجزاء بود و مثل و اجزاء يا ملحض بود يا غير ملحض ملحض آن بود كه بجزء و با اجزاء مختصرتر از آن اجزاء ازو تعبير نتوان كرد .